Прыказкі і прымаўкі — своеасаблівая энцыклапедыя жыцця народа ў розныя гістарычныя эпохі.
Прыказка — гэта агульнавядомае кароткае выслоўе з павучальным сэнсам. Прымаўка — агульнавядомы ўстойлівы выраз, звычайна вобразны, які адрозніваецца ад прыказкі тым, што не з'яўляецца скончаным суджэннем і звычайна не мае павучальнага зместу.
У афарыстычнай творчасці беларускага народа прыказкі і прымаўкі карыстаюцца найбольшай папулярнасцю. Яны ярка адлюстроўвалі маральна-этнічныя і эстэтычныя ідэалы, погляд на працу, жыццёвы вопыт, народную мудрасць увогуле. У некаторых з іх адбіліся язычніцкія ўяўленні.
Пра час
Дарагое яечка да Вялікадня. Дорога ложка к обеду.
Гуляй, гуляй, ды дзела не кідай. Делу время – потехе час.
Пакуль жаніцца, загаіцца = Пакуль шлюб браць — нічога не знаць. До свадьбы заживет.
Пра працу
Любіш паганяць – любі і каня гадаваць. Любишь кататься – люби и саночки возить.
Дзе кухарак шэсць, там няма чаго есць. У семи нянек дитя без глаза.
Хто дбае, той мае. Гаспадарка — клапатарка. Хто полю годзіць, у таго жыта родзіць. Дзе гаспадар ходзіць, там ніўка родзіць. Пільнуй гаспадаркі — будуць у гаршку скваркі. Доход не живет без хлопот.
Скончыў работу — гуляй у ахвоту = Перш папрацуй, а тады й патанцуй. Службу справіў — і гуляй. Сделал дело — гуляй смело.
Ляжачыя і грошы ржавеюць. Пад ляжачы камень вада не бяжыць(не падплыве). Под лежачий камень и вода не течет.
Пра словы і мову
Конь вырвецца — здагоніш, а слова вырвецца — не зловіш. Выказанага слова да губы не вернеш. Са свайго языка спусціш — на чужым не зловіш. Слова як птушка: выпусціў — не вернеш. Сказанае слова за хвост не зловіш. Сліны не падымеш, а слова не вернеш. Слово не воробей: вылетит — не поймаешь.
Слова — вецер, а пісьмо — грунт. Што напісана пяром, не выйме і сякера. Что написано пером, того не вырубишь топором.
На ўзвей (вей) ветру пускаць. На звей (вей, узві, збой) вецер гаварыць. Бросать (слова) на ветер.
Слова не пазычае. Спрытны на язык. На кожнае слова адказ гатовы. За словом в карман не лезет.
Дробным макам рассыпацца. Языком слаць. Словамі як пер’ем слаць. Рассыпаться бисером (мелким бесом).
Гаварыў бы па-польску, ды язык конскі, гаварыў бы па-англійску, ды язык слізкі.
Будзем мове вучыцца, пакуль смерць не лучыцца.
Прымаўкі ды прыказкі — роднай мовы прывязкі.
Усяму пачатак — родная мова.
Хто забыў сваіх продкаў — сябе губляе, хто забыў сваю мову — усё згубіў.
Пра дом і сям'ю
Добра на Доне, ды лепей у сваім доме. В гостях хорошо,а дома лучше.
Няма роду без выроду. У балоце не без чорта, а ў роду не без выроду. У кожнай чарадзе авечку з матыліцамі знойдзеш. І на здаровай яблыні гнілы яблык знойдзецца. І ў добрай сям’і вырадак бывае. Няма лесу без воўка, а сяла без злодзея. В семье не без урода.
Сямейка малая — (усім) работы хапае. Гурт невялічкі — гуляць няма звычкі. Былі бы мы сямёра, змаглі б усё ўчора. Дом невелик — гулять не велит.
Якое карэнне, такое і насенне. Які куст, такі і парастак. Які род, такі й плод. Каково семя, таково и племя.
Пра розум і веды
За дурной галавой нагам неспакой (бяда, гора). За дурною галавою і нагам няма спакою. Скупы двойчы плоціць, а дурны двойчы ходзіць. Галава нагам зладзей. Бестолковая голова ногам покоя не даёт.
Свой розум мець. Сваім одумам (сваім розумам) жыць. Жить своим умом.
Без мукі няма навукі. Цяжка ў школе, дык лёгка ў полі. Тяжело в учении, легко в бою.
Век жыві — век вучыся. Век живи — век учись.
За багацце розуму не купіш. Розум не купіш — у галаву не ўльеш.
Хто без навукі, той як бязрукі.
Пра багацце
Багаты Хадот: сабака ды кот. У вераб’я багатая сям’я: у кожнага верабейкі па тры капейкі. Богатому черти деньги куют.
Багатыр дзівіцца, чым худак жывіцца. Багаты дзівіцца, чым бедны жывіцца, а бедны смяецца, дзе ў багатага дзяецца. Багаты не ведае, чым бедны абедае. Богач удивляется, чем голь пробавляется.
Бог не цяля, бачыць (пазнае) круцяля. Бог не Мікітка, павыламіць лыткі. Бог бачыць з неба, што каму трэба. Бог ведае, хто што робіць і хто як абедае. Бог не гуляе, шмат палатна мае ды багатым торбы нагатаўляе. Бог видит, кто кого обидит.
Даў Бог дурню хлеба, ды той не ўмеў спажыць як трэба. Што Бог ні даў, усё ўторбу. І Халімон танцуе, калі яму шанцуе. Калі папу ўдаецца, то і пападдзя смяецца. Бог даёт — и дурак берёт.
Не будзь ласы на чужыя каўбасы. На чужой каравай рот не разевай.
Хто чужога жадае, часта сваё пакладае. Не ганіся за чужым, не трэба будзе плаціць сваім. Чужое ўзяць — сваё згубіць. Не бяры чужога: аддасі сваё. Ты па чужое, а чорт па тваё. Кто чужого желает, скоро своё потеряет.
Быў бы хлеб, а мышы збягуцца. Абы хлеб быў, а нахлебнікі будуць. Абы было ў торбе, то з’ем і на горбе. На воўну авец знойдзецца й кравец. Абы падла — вароны назлятаюцца. Быў бы куст, а варона знойдзецца. Абы тавар — купец будзе. Был бы хлеб, а зубы сыщутся.
Быў бы араты, будзе й прыганяты. Былі б дурні, а паны знойдуцца. Абы спіна — пуга знойдзецца. Быў бы азадак, а лазы хопіць. Быў бы лоб, а горб будзе. Была бы шея, а ярмо найдётся.
Пра сяброў
Чалавек без сяброў, што печ без дроў. Няма грошай — не бяда, як сяброў грамада. Лепш сто сяброў, чым сто рублёў. Не имей сто рублей, а имей сто друзей.
Пра ворагаў
Не будзь горкі — праклянуць, не будзь салодкі — пракаўтнуць. Будзешь горкі — праплююць, а салодкі — праглынуць. Не будзь салодкі, бо пераліжуць; не будзь горкі, бо пераплююць. Будешь сладок — живьём проглотят, будешь горек — проклянут.
Пра Бога
Бог не папусціць, свіння не ўкусіць. Калі Бог не дасць смерці, дык невозьмуць і чэрці. Як Бог дапусціць, то й святыя не абароняць. Бог не выдаст, свинья не съест.
Ведаў Бог, што не даў свінні рог. Не дай Бог свінні рог. Бачыў Бог, што не даў свінні рог, бо ўвесь свет спарола б. Бодливой корове Бог рог не даёт.
Скажы дурному паклоны біць, то ён і лоб паб’е. Дурань і мяла зломіць. Разумны работу зробіць, а дурань і мяла зломіць. Дай дурню брытву, то ён зарэжацца. Не хадзіў шалудзька Богу маліцца, а як пайшоў, дык і лоб разбіў. Дурань і молячыся лоб паб’е. Заставь дурака Богу молиться — он и лоб расшибёт.
Божа памажы, але й сам падбяжы (але і сам не ляжы). Памажы Божа, але й ты не ляжы, нябожа. На Бога спадзявайся, але і сам старайся. Працуй, нябожа, то і Бог паможа. Чакай збавення з неба, а тым часам хлеба трэба. На Бога надейся, а сам не плошай.
Пра поспех
Прыйдзе, тата, і наша свята. Будзе і на вашай вуліцы кірмаш. Будзе і на маім рынку торг (кірмаш). Будет и на нашей улице праздник.
Загляне сонца і ў наша ваконца. Калісь засвеціць сонца і ў наша ваконца. І наша сонца ўвойдзе ў ваконца. Прыйдзе тая нядзеля, што будзе й маё вяселле. Калісьці й наш Бог праспіцца. Будет и наше время.